Chữa cháy dầu mỡ: Vì sao không dùng nước?

Chữa cháy dầu mỡ là một trong những tình huống nguy hiểm nhất trong bếp ăn gia đình, nhà hàng và bếp công nghiệp, vì phản ứng sai một giây cũng có thể khiến đám cháy nhỏ trở thành thảm họa. Rất nhiều người theo phản xạ tự nhiên sẽ đổ nước vào chảo dầu đang cháy để dập lửa — đây chính là hành động nguy hiểm nhất có thể thực hiện. Bài viết này giúp người phụ trách an toàn và các gia đình hiểu đúng vì sao không được dùng nước chữa cháy dầu mỡ, và biết cách xử lý an toàn khi sự cố xảy ra.

Chữa cháy dầu mỡ là gì? Đám cháy loại F theo tiêu chuẩn

Theo TCVN 4878:2009 về phân loại cháy, đám cháy được chia thành 5 loại theo bản chất chất cháy, trong đó đám cháy dầu và mỡ của động vật hoặc thực vật trong thiết bị nấu nướng được xếp riêng vào loại F. Việc xếp riêng này không phải ngẫu nhiên — dầu mỡ khi cháy có đặc điểm hoàn toàn khác với đám cháy chất rắn (loại A) hay chất lỏng dễ cháy thông thường (loại B), đòi hỏi phương pháp chữa cháy dầu mỡ riêng biệt.

Nhiệt độ bắt cháy của dầu ăn thường vượt 300°C, cao hơn nhiều so với nhiệt độ sôi của nước (100°C). Đây chính là gốc rễ của mọi nguy hiểm khi ai đó cố gắng chữa cháy dầu mỡ bằng nước.

Vì sao không được dùng nước chữa cháy dầu mỡ?

Có hai lý do chính khiến nước trở thành chất chữa cháy tuyệt đối không nên dùng khi chữa cháy dầu mỡ:

• Dầu mỡ nhẹ hơn nước và không hòa tan trong nước. Khi đổ nước vào chảo dầu đang cháy, nước chìm xuống đáy còn lớp dầu nổi lên trên và tiếp tục cháy, thậm chí lan rộng ra khu vực xung quanh do dầu bị đẩy tràn khỏi chảo.
• Nước gặp dầu nóng trên 100°C sẽ bốc hơi tức thì, gây nổ dầu. Hiện tượng này tạo ra một quả cầu lửa (fireball) bắn dầu nóng và lửa ra khắp bếp trong tức khắc, có thể gây bỏng nặng cho người đứng gần và làm đám cháy lan sang toàn bộ khu vực bếp.

Vì vậy, chữa cháy dầu mỡ bằng nước không những không dập được lửa mà còn khiến tình huống nguy hiểm hơn gấp nhiều lần so với việc không làm gì cả.

Cơ chế nguy hiểm: hiện tượng nổ dầu khi gặp nước

Khi một giọt nước rơi vào dầu đang cháy ở nhiệt độ cao, nước chuyển từ thể lỏng sang thể khí (hơi nước) gần như ngay lập tức, thể tích giãn nở hàng nghìn lần trong tức khắc. Sự giãn nở đột ngột này đẩy dầu nóng bắn tung tóe thành các hạt nhỏ lơ lửng trong không khí — và vì các hạt dầu này vẫn đang cháy, chúng tạo thành một cột lửa bùng lên cao hơn 1-2 mét chỉ trong tích tắc.

Đây là lý do tại sao nhiều vụ cháy dầu mỡ trong bếp gia đình trở nên nghiêm trọng chỉ vì người xử lý theo phản xạ đổ nước hoặc dùng bình chữa cháy chứa nước để dập lửa.

Cách xử lý đúng khi xảy ra cháy dầu mỡ tại bếp

Khi phát hiện chảo dầu bốc cháy, người phụ trách an toàn hoặc người trong gia đình nên thực hiện theo thứ tự ưu tiên sau:

1. Tắt nguồn nhiệt ngay lập tức — tắt bếp gas, bếp điện nếu có thể tiếp cận an toàn mà không cần di chuyển chảo dầu đang cháy.
2. Dùng nắp chảo hoặc chăn chữa cháy trùm kín miệng chảo để cách ly ngọn lửa với oxy, đây là cách chữa cháy dầu mỡ an toàn và hiệu quả nhất trong gia đình.
3. Không di chuyển chảo dầu đang cháy ra khỏi bếp, vì việc di chuyển có thể làm dầu sánh ra ngoài và lan lửa sang các khu vực khác.
4. Dùng bình chữa cháy phù hợp nếu đám cháy đã lan rộng ngoài tầm kiểm soát của nắp chảo hoặc chăn chữa cháy.
5. Gọi lực lượng Cảnh sát PCCC theo số 114 nếu đám cháy vượt quá khả năng xử lý tại chỗ.

Loại bình chữa cháy nào phù hợp khi chữa cháy dầu mỡ?

Không phải loại bình chữa cháy nào cũng phù hợp cho đám cháy dầu mỡ. Bình chữa cháy dạng hóa chất ướt (wet chemical) là loại được thiết kế chuyên biệt cho đám cháy loại F, có khả năng tạo lớp xà phòng hóa (saponification) trên bề mặt dầu, làm nguội và cách ly dầu với oxy đồng thời.

Trong trường hợp không có sẵn bình hóa chất ướt, bình chữa cháy CO2 có thể tạm thời sử dụng cho đám cháy dầu mỡ quy mô nhỏ trong gia đình, vì khí CO2 không dẫn điện và không để lại cặn, tuy nhiên hiệu quả dập cháy dầu mỡ không cao bằng hóa chất ướt chuyên dụng. Bình chữa cháy bột ABC cũng có thể dùng trong tình huống khẩn cấp, nhưng cần phun đúng kỹ thuật để tránh làm dầu bắn ra ngoài chảo.

Tuyệt đối không dùng bình chữa cháy dạng nước hoặc bọt gốc nước thông thường (tìm hiểu thêm sự khác biệt giữa các loại bình tại bài bình chữa cháy gốc nước) để chữa cháy dầu mỡ, vì bản chất vẫn là nước và gây ra hiện tượng nổ dầu như đã phân tích ở trên.

Những việc không nên làm khi cháy dầu mỡ

Ngoài việc tuyệt đối không dùng nước, người xử lý cần tránh các sai lầm phổ biến sau khi chữa cháy dầu mỡ:

• Không dùng khăn ướt hoặc vải thấm nước để trùm chảo, vì hơi nước sinh ra vẫn có thể gây bắn dầu.
• Không cố gắng bê chảo dầu đang cháy di chuyển ra ngoài, vì động tác này dễ làm dầu sánh ra và lan lửa.
• Không đứng quá gần hoặc cúi sát vào chảo khi quan sát, đề phòng lửa bùng bất ngờ.
• Không dùng quạt hoặc bất kỳ vật gì tạo luồng gió gần khu vực cháy, vì gió cấp thêm oxy khiến lửa cháy mạnh hơn.

Bảng tổng hợp: nên và không nên khi chữa cháy dầu mỡ

Hành động	Nên hay không nên	Lý do
Trùm chăn chữa cháy hoặc nắp chảo	Nên	Cách ly lửa với oxy, không gây bắn dầu
Dùng bình hóa chất ướt chuyên dụng	Nên	Thiết kế riêng cho đám cháy loại F, hiệu quả cao
Đổ nước vào chảo dầu đang cháy	Không nên	Gây nổ dầu, bắn lửa, lan cháy diện rộng
Bê chảo dầu di chuyển khi đang cháy	Không nên	Dễ làm dầu sánh ra ngoài, lan lửa
Dùng khăn ướt trùm chảo	Không nên	Hơi nước sinh ra vẫn gây bắn dầu nóng

Cách phòng tránh cháy dầu mỡ trong bếp gia đình và nhà hàng

Phòng tránh luôn hiệu quả hơn xử lý sự cố. Người phụ trách an toàn bếp ăn nên áp dụng các biện pháp sau để giảm nguy cơ cháy dầu mỡ:

• Không rời khỏi bếp khi đang chiên, rán ở nhiệt độ cao, đặc biệt với lượng dầu lớn.
• Trang bị sẵn nắp chảo phù hợp kích thước hoặc chăn chữa cháy tại khu vực bếp, dễ lấy khi cần.
• Kiểm tra định kỳ hệ thống hút mùi, máy hút khói bếp để loại bỏ lớp dầu mỡ tích tụ — nguyên nhân gián tiếp khiến cháy dầu mỡ lan lên hệ thống ống khói.
• Với bếp công nghiệp, nhà hàng quy mô lớn, nên lắp đặt hệ thống chữa cháy tự động chuyên dụng cho khu vực bếp, kết hợp cùng đào tạo kỹ năng thoát hiểm khi cháy (tìm hiểu thêm tại bài kỹ năng thoát hiểm khi cháy) cho toàn bộ nhân viên bếp.

Một số câu hỏi thường gặp về chữa cháy dầu mỡ

Có thể dùng muối hoặc baking soda để chữa cháy dầu mỡ không? Với đám cháy rất nhỏ, một lượng lớn baking soda có thể giúp dập lửa nhờ khí CO2 sinh ra khi phân hủy nhiệt, nhưng hiệu quả không ổn định và không nên xem là giải pháp chính thức thay cho chăn chữa cháy hoặc bình chuyên dụng.

Sau khi dập lửa, có nên mở nắp chảo ngay không? Không nên. Nên đợi chảo nguội hẳn (ít nhất 20-30 phút) trước khi mở nắp hoặc chăn chữa cháy, vì dầu vẫn còn rất nóng và có thể bắt cháy trở lại nếu tiếp xúc với oxy quá sớm.

Bình chữa cháy hóa chất ướt có bán phổ biến tại Việt Nam không? Loại bình này ít phổ biến trong hộ gia đình nhưng thường được trang bị tại bếp nhà hàng, khách sạn quy mô lớn. Đơn vị cung cấp thiết bị PCCC có thể tư vấn loại bình phù hợp cho từng loại bếp.

Kết luận

Chữa cháy dầu mỡ đòi hỏi hiểu đúng bản chất nguy hiểm của đám cháy loại F — tuyệt đối không dùng nước vì có thể gây nổ dầu, bắn lửa và làm đám cháy lan rộng nghiêm trọng hơn. Thay vào đó, dùng chăn chữa cháy, nắp chảo hoặc bình chữa cháy chuyên dụng là cách xử lý an toàn, hiệu quả. Với hơn 1.000 sản phẩm PCCC chính hãng và hơn 10 năm kinh nghiệm, Báo Cháy sẵn sàng tư vấn thiết bị chữa cháy phù hợp cho bếp gia đình, nhà hàng và bếp công nghiệp. Liên hệ hotline 0979 114 114 để được hỗ trợ chi tiết.